Desigualdade de género no andebol espanhol: análise da representação feminina nos órgãos directivos e técnicos das federações
DOI:
https://doi.org/10.47197/retos.v80.119011Palavras-chave:
Treinadoras, feminismo, teto em vidro, formação de equipas, desportoResumo
Introdução: A sub-representação feminina em cargos de chefia continua a ser um fenómeno persistente em todo o mundo.
Objectivo: (i) Analisar a representação de género nos órgãos sociais (presidência e direcção) das federações regionais de andebol em Espanha; e (ii) examinar a composição de género da equipa técnica (treinador principal e equipa técnica) das equipas de formação destas federações.
Metodologia: Foi analisada a composição da presidência, das direções, dos cargos de treinador principal e da equipa técnica de 19 federações regionais de andebol em Espanha, incluindo as categorias de Sub-18, Sub-16 e Sub-14. Foram calculadas estatísticas descritivas. Foram aplicados testes de qui-quadrado (χ²) de aderência e independência para examinar as diferenças de género entre os cargos e as categorias. As razões de probabilidades (OR) foram estimadas para avaliar a probabilidade de as mulheres ocuparem diferentes cargos.
Resultados: Todas as presidências foram ocupadas por homens. As mulheres estavam sub-representadas nos conselhos de administração (32,8%, χ²=25,41, p<0,01), com aproximadamente metade da probabilidade de ocupar um cargo em comparação com os homens (OR=0,49, p<0,001). Estavam também sub-representadas em cargos de treinadoras (12,1%, χ²=25,34, p<0,001). As mulheres representavam 31,8% da equipa técnica (χ²=32,33, p<0,001).
Discussão: Os resultados seguem padrões observados em estudos anteriores realizados em diversos desportos e países. No entanto, este é o primeiro estudo sobre andebol a analisar a representação de género em órgãos administrativos e técnicos.
Conclusões: Estes achados realçam as persistentes desigualdades de género nos cargos de gestão e técnicos e reforçam a necessidade de desenvolver políticas que promovam o equilíbrio de género nas organizações desportivas.
Referências
Acker, J. (1990). Hierarchies, jobs, bodies: A theory of gendered organizations. Gender and Society, 4(2), 139–158. https://doi.org/10.1177/089124390004002002
Acker, J. (2006). Inequality regimes: Gender, class, and race in organizations. Gender and Society, 20(4), 441–464. https://doi.org/10.1177/0891243206289499
Adriaanse, J. A. (2023). A decade of tracking women’s participation in the governance of international sport federations. In Markula & A. Knoppers (Eds.) Research handbook on gender and diversity in sport management (pp. 1–36). Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing.
Belova, G., & Ivanova, A. (2023). EU Institutions: Revisiting gender balance and women’s empower-ment. Laws, 12(1), 3. https://doi.org/10.3390/laws12010003
Bessa, C., Mesquita, I., Valério, C., Coutinho, P., & Ramos, A. (2026). Validation of the barriers to Sports Coaching Questionnaire for Women to the Portuguese sports contexts. Societies 16, 79. https://doi.org/10.54499/UIDB/05913/2020
Bishop, D. (2008). An applied research model for the sport sciences. Sports Medicine, 38(3), 253–263. https://doi.org/10.2165/00007256-200838030-00005
Blackburn, R. M., Browne, J., Brooks, B., & Jarman, J. (2002). Explaining gender segregation. British Journal of Sociology, 53(4), 513–536. https://doi.org/10.1080/0007131022000021461.
Blickenstaff, J. C. (2005). Women and science careers: leaky pipeline or gender filter? Gender and Edu-cation, 17(4), 369–386. https://doi.org/10.1080/09540250500145072
BOE (2022). Ley 39/2022, de 30 de diciembre, del Deporte (BOE núm. 314, de 31 de diciembre de 2022, pp. 193306–193397). https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2022-24430.
Borrueco, M., Torregrossa, M., Pallarès, S., Vitali, F., & Ramis, Y. (2023). Women coaches at top level: Looking back through the maze. International Journal of Sports Science & Coaching, 18(2), 327–338. https://doi.org/10.1177/17479541221126614
Burton, L. J. (2015). Underrepresentation of women in sport leadership: A review of research. Sport Management Review, 18(2), 155–165. https://doi.org/10.1016/j.smr.2014.02.004
Calsy, S., & D’Agostino, M. J. (2021). Women in Public Administration in the United States: Leadership, Gender Stereotypes, and Bias. Oxford Research Encyclopedias: Politics. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228637.013.1391
Comunitat Valenciana (2022). Ordre 7/2022, de 21 de febrer, de la Conselleria d’Educació, Cultura i Esport, per la qual es regulen els processos electorals de les federacions esportives de la Comu-nitat Valenciana en 2022. Diari Oficial de la Generalitat Valenciana, 9285, de 24 de febrer de 2022. https://dogv.gva.es/da-tos/2022/02/24/pdf/2022_1444.pdf
Cooper, J. N., Newton, A. C. I., Klein, M., & Jolly, S. (2020). A call for culturally responsive transforma-tional leadership in college sport: An anti-ism approach for achieving equity and inclusion. Frontiers in Sociology, 5, 65. https://doi.org/10.3389/fsoc.2020.00065
Cotter, D. A., Hermsen, J. M., Ovadia, S., & Vanneman, R. (2001). The glass ceiling effect. Social Forces, 80(2), 655–682. https://doi.org/10.1353/sof.2001.0091
Clark, C. E., Arora, P., & Gabaldon, P. (2022). Female Representation on Corporate Boards in Europe: The Interplay of Organizational Social Consciousness and Institutions. Journal of Business Eth-ics, 180(1), 165–186. https://doi.org/10.1007/s10551-021-04898-x
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences. New Jersey (USA): Lawrence Erlbaum Associates.
Dos Santos, A. L., & Guido Pereira, I. (2023). Representation of female leadership at the 2020 Tokyo Olympic Games. International Journal of Physical Education, Sports and Health, 10(6), 92–100. https://doi.org/10.22271/kheljournal.2023.v10.i6b.3139
Duarte, C., Alcota, M., Barahona, C., & Carrizo B. (2025). Incorporación de la perspectiva de género en la intervención social: Disputas y sentidos. Intervención, 15(1), 77–92.
Eime, R., Charity, M., Foley, B. C., Fowlie, J., & Reece, L. J. (2021). Gender inclusive sporting environ-ments: The proportion of women in non-player roles over recent years. BMC Sports Science, Medicine and Rehabilitation, 13, 58. https://doi.org/10.1186/s13102-021-00290-4
Ertug, G., Brennecke, J., Kovács, B., & Zou, T. (2022). What does homophily do? A review of the conse-quences of homophily. Academy of Management Annals, 16(1), 38–69. https://doi.org/10.5465/annals.2020.0230
European Parliament & Council of the European Union. (2022). Directive (EU) 2022/2381 of the Euro-pean Parliament and of the Council of 23 November 2022 on improving the gender balance among directors of listed companies and related measures. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/TXT/?uri=CELEX:32022L2381
Evans, A. B., & Pfister, G. U. (2021). Women in sports leadership: A systematic narrative review. Inter-national Review for the Sociology of Sport, 56(3), 317–342. https://doi.org/10.1177/1012690220911
Ghodhbani, S., & Souissi, N. (2025). Governance of Tunisian sports organizations: What is the matter? Frontiers in Sports and Active Living, 7, 1556256. https://doi.org/10.3389/fspor.2025.1556256
Gómez-González, C., & Suárez-Fernández, M. J. (2023). Sports participation and leadership: Gender and nationality disparities in Spain. Cuadernos Económicos de ICE, 106(II), 38–54. https://doi.org/10.32796/cice.2023.106.7694
Hinojosa-Alcalde, I., Mateu, P., & Capsí, J. (2026). Quotas in regional federations’ executive boards: a gender perspective analysis. Retos, 76, 154-167. https://doi.org/10.47197/retos.v76.117949
Hinojosa-Alcalde, I., Andrés, A., Serra, P., Vilanova, A., Soler, S., & Norman, L. (2018). Understanding the gendered coaching workforce in Spanish sport. International Journal of Sports Science and Coaching, 13(4), 485-495. https://doi.org/10.1177/1747954117747744
Hovden, J., & Tjønndal, A. (2019). The gendering of coaching from an athlete perspective: The case of Norwegian boxing. International Review for the Sociology of Sport, 54(2), 239–255. https://doi.org/10.1177/1012690217715641
Hymowitz, C., & Schellhardt, T. D. (1986). The Glass-Ceiling: Why Women Can’t Seem to Break the In-visible Barrier That Blocks Them from Top Jobs. The Wall Street Journal, 57, D1, D4-D5.
Kanter, R. M. (1977). Men and Women of the Corporation. New York: Basic Books.
Kubayi, A., Didymus, F. F., Morris-Eyton, H., & Jooste, J. (2020). Design and preliminary validation of the barriers to sports coaching questionnaire for women in South Africa: An application of the eco-logical model. Journal of Sports Sciences, 38(21), 2500–2507. https://doi.org/10.1080/02640414.2020.1792162.
LaFountaine, J., & Kamphoff, C. S. (2016). Coaching boys’ high school teams: Female coaches’ experi-ences and perceptions. International Journal of Sports Science and Coaching, 11(1), 27–38. https://doi.org/10.1177/1747954115624815
Ljubojević, A., Karalić, T., Gerdijan, N., Pantelić-Babić, K., & Pepić, A. (2024). Gender representation in management and coaching roles in sports: A case study of the Banja Luka Region. SportLogia, 20(1), 38-46. https://doi.org/10.7251/SGIA2402038L
Mikkonen, M., Stenvall, J., & Lehtonen, K. (2021). The paradox of gender diversity, organizational out-comes, and recruitment in the boards of national governing bodies of sport. Administrative Sci-ences, 11(4), 141. https://doi.org/10.3390/admsci11040141
Myers, N. D., Park, S. E., Ahn, S., Lee, S., Sullivan, P. J., & Feltz, D. L. (2017). Proposed sources of coaching efficacy: A meta-analysis. Journal of Sport & Exercise Psychology, 39(4), 261-276. https://doi.org/10.1123/jsep.2017-0155
Muñoz, J., Solanellas, F., Crespo, M., & Kohe, G. Z. (2023). Governance in regional sports organisations: An analysis of the Catalan sports federations. Cogent Social Sciences, 9(1), 2209372. https://doi.org/10.1080/23311886.2023.2209372
Norman, L. (2010). Bearing the burden of doubt: Female coaches’ experiences of gender relations. Re-search Quarterly for Exercise and Sport, 81(4), 506–517 https://doi.org/10.1080/02701367.2010.10599712
Passero, J. G.; Barreira, J.; Caldeirani Junior, A.; Galatti, L. R. (2019). Gender (in)equality: a longitudinal analysis of women's participation in coaching and referee positions in the Brazilian Women’s Basketball League (2010-2017). Cuadernos de Psicología del Deporte, 19(1), 252-261.
Pfister, G. (2010). Women in sport – gender relations and future perspectives. Sport in Society, 13(2), 234–248. https://doi.org/10.1080/17430430903522954
Real Federación Española de Balonmano. (n.d.). Junta directiva. https://www.rfebm.com/junta-directiva/
Schaillée, H., Derom, I., Solenes, O., Straume, S., Burgess, B., Jones, V., & Renfree, G. (2021). Gender ine-quality in sport: perceptions and experiences of generation Z. Sport, Education and Society, 26(9), 1011–1025. https://doi.org/10.1080/13573322.2021.1932454
Senne, J. A. (2016). Examination of gender equity and female participation in sport. The Sport Journal. https://thesportjournal.org/article/examination-of-gender
Shaw, S., & Frisby, W. (2006). Can gender equity be more equitable? Promoting an alternative frame for sport management research, education, and practice. Journal of Sport Management, 20(4), 483–509. https://doi.org/10.1123/jsm.20.4.483
Silva Assis, I., Cassiano Lázari, E., Barreira, J., Pereira Palma, B., & Rafaela Galatti, L. (2024). El atletismo sigue siendo un deporte dominado por los hombres: la subrepresentación de las mujeres como atletas, entrenadoras y árbitros en Brasil (Athletics is still a male-dominated sport: the un-derrepresentation of women as athletes, coaches, and referees in Brazil). Retos, 58, 872-879. https://doi.org/10.47197/retos.v58.106067
Solanas, J., Hinojosa-Alcalde, I., Vilanova, A., & Soler, S. (2022). Is sport coaching a socially sustainable profession for women? Analysing the experiences of women coaches in Spain. Sustainability, 14(13), 7846. https://doi.org/10.3390/su14137846
Valiente, C. (2022). The impact of gender quotas in sport management: the case of Spain. Sport in Socie-ty, 25(5), 1017–1034. https://doi.org/10.1080/17430437.2020.181924
Walker, N., & Bopp, T. (2010). The underrepresentation of women in the male-dominated sport work-place: Perspectives of female coaches. Journal of Workplace Rights, 15(1), 47–64. https://doi.org/10.2190/WR.15.1.d
Zamfir, I. (2024). Gender equality in sport. European Parliamentary Research Service (EPRS). https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_ATA(2024)759
Downloads
Publicado
Edição
Secção
Licença
Direitos de Autor (c) 2026 Yolanda Escalante

Este trabalho encontra-se publicado com a Licença Internacional Creative Commons Atribuição-NãoComercial-SemDerivações 4.0.
Autores que publicam nesta revista concordam com os seguintes termos:
- Autores mantém os direitos autorais e assegurar a revista o direito de ser a primeira publicação da obra como licenciado sob a Licença Creative Commons Attribution que permite que outros para compartilhar o trabalho com o crédito de autoria do trabalho e publicação inicial nesta revista.
- Os autores podem estabelecer acordos adicionais separados para a distribuição não-exclusiva da versão do trabalho publicado na revista (por exemplo, a um repositório institucional, ou publicá-lo em um livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
- É permitido e os autores são incentivados a divulgar o seu trabalho por via electrónica (por exemplo, em repositórios institucionais ou no seu próprio site), antes e durante o processo de envio, pois pode gerar alterações produtivas, bem como a uma intimação mais Cedo e mais do trabalho publicado (Veja O Efeito do Acesso Livre) (em Inglês).
Esta revista é a "política de acesso aberto" de Boai (1), apoiando os direitos dos usuários de "ler, baixar, copiar, distribuir, imprimir, pesquisar, ou link para os textos completos dos artigos". (1) http://legacy.earlham.edu/~peters/fos/boaifaq.htm#openaccess